قطعی اینترنت ایران: ۸۸ روز، ۲۱۱۲ ساعت، نزدیک به سه ماه. این عددها فقط واحد زمان نیستند؛ مرز میان بودن و نبودن در جهان متصل امروزند. از ۹ اسفند ۱۴۰۴، کاربران ایرانی از شبکه جهانی دور افتادند.
از ۹ اسفند ۱۴۰۴، دسترسی به اینترنت بینالملل در ایران با محدودیتی مواجه شد که نتبلاکس آن را «طولانیترین قطعی سراسری اینترنت در تاریخ یک کشور متصل» توصیف کرد. اما در روزهای گذشته تصویر تغییر کرده است. چراغها یکییکی روشن میشوند. این گزارش نگاهی است به آنچه گذشت، آنچه هست، و آنچه تغییر کرده است، بدون قضاوت، تنها با تکیه بر اعداد و شواهد.
دادهها چه میگویند؟
برای درک بهتر وضعیت، به جای تکیه بر اخبار پراکنده، میتوان به سراغ دادههای معتبر اصلی رفت. نمودارهای منتشرشده توسط پلتفرمهای پایش اینترنت مانند Kentik و Cloudflare نشان میدهند که ترافیک اینترنت ایران پس از دستور رئیسجمهور در ۵ خرداد برای اتصال مجدد، جهش قابلتوجهی داشته است.
بر اساس تحلیلهای فنی منتشرشده در شبکههای اجتماعی، مجموع ترافیک ورودی و خروجی اینترنت ایران در روزهای اخیر به محدوده ۳۰ تا ۴۰ ترابیت بر ثانیه رسیده است. این رقم، قابل مقایسه با سطح ترافیکی است که آخرین بار در بازه پس از دیماه ۱۴۰۴ تجربه میکردیم، یعنی پس از یک دوره قطعی دیگر. به زبان ساده: اتصال برقرار شده، اما به سطح قبل از ۱۸ دی ۱۴۰۴ بازنگشته است.
تحلیلها نشان میدهند که ترافیک فعلی در مقایسه با بازه مشابه قبل از قطعیهای زنجیرهای سال ۱۴۰۴، همچنان حدود ۲۰ درصد کمتر است. این یعنی اینترنت برگشته، اما هنوز بخشی از کاربران یا سرویسها در حاشیه اتصال باقی ماندهاند.
پایان یک طرح موقت؛ اینترنت پرو تقریبا از بین رفت
یکی از پدیدههایی که در دوران قطعی ۸۸ روزه اینترنت ایران شکل گرفت، طرحی به نام «اینترنت پرو» بود. این سرویس ویژه که با مصوبه شورای عالی امنیت ملی از اواخر سال ۱۴۰۴ کلید خورد، دسترسی محدود و کنترلشدهای به اینترنت بینالملل را برای گروههای مشخص فراهم میکرد: شرکتهای دانشبنیان، استارتاپها، بازرگانان و برخی اصناف خاص.
حالا با بازگشت تدریجی دسترسی عمومی، عملاً موضوعیت این طرح از بین رفته است. وقتی اینترنت برای عموم (هرچند با محدودیتهای فیلترینگ) در دسترس باشد، دیگر نیازی به سرویسی که دسترسی ویژه و گزینشی فراهم میکرد، باقی نمیماند. آن بازار غیررسمی که برای خرید و فروش بستههای اینترنت پرو شکل گرفته بود و قیمتها را در بازار اینترنت ایران تا چند برابر تعرفه مصوب بالا برده بود نیز، با بازگشت دسترسی عمومی، فروکش کرده است. این یکی از تغییرات ملموس روزهای اخیر است: پایان یک طرح موقت، و پایان شکاف دسترسی میان «کسانی که اینترنت داشتند» و «کسانی که اینترنت نداشتند».
بازگشت سایتها
در کنار افزایش پهنای باند، یکی از نشانههای عینیتر بهبود وضعیت، بازگشایی برخی وبسایتها و سرویسهای بینالمللی است که پیشتر با محدودیت مواجه بودند.
در دو روز گذشته، بسیاری از کاربران گزارش دادند که LinkedIn بدون نیاز به ابزار تغییر IP در دسترس قرار گرفته است. این تنها یک نام در یک فهرست نیست؛ LinkedIn برای میلیونها متخصص، فریلنسر، و کسبوکار ایرانی، حکم ویترین شغلی و پل ارتباطی با بازارهای جهانی را دارد. بازگشایی آن، در کنار سایت هایی مثل پایتون، ویکی پدیا، جیمیل و مجموعهای از سایتهای دیگر که قبلاً نیز پیش از این دوره قطعی، فیلتر نبودند، نشان میدهد که دسترسی به اینترنت، در حال بازگشت به وضعیت عادی است.
البته باید بین دو مفهوم تمایز قائل شد: یکی «قطع و وصل شدن اینترنت» که حالا به پایان رسیده، و دیگری «فیلترینگ» که همچنان به قوت خود باقی است. سایتهایی که پیش از ۹ اسفند نیز فیلتر بودند، همچنان فیلتر ماندهاند. آنچه تغییر کرده، بازگشت دسترسی پایه به شبکه جهانی است، همان دسترسیای که ۸۸ روز قطع بود و حالا دوباره، هرچند با همان محدودیتهای سابق، برقرار شده است.
از ۲ درصد تا روشنایی تدریجی اینترنت ایران
در روزهای اوج قطعی، سطح دسترسی ایران به اینترنت بینالملل روی عدد ۲ درصد ثابت مانده بود. یعنی از هر ۱۰۰ درخواست اینترنتی، تنها ۲ درخواست به مقصد میرسید. این عدد حالا به شکل محسوسی رشد کرده و اگرچه هنوز به ۱۰۰ درصد نرسیده، اما دیگر آن ۲ درصد فلجکننده نیست.
این رشد، پیامدهای ملموسی برای کاربران دارد. توسعهدهندگان میتوانند دوباره از مخازن کد استفاده کنند، پکیج دانلود کنند و با تیمهای خارجی همکاری داشته باشند. دانشجویان به مقالات علمی بینالمللی دسترسی پیدا کردهاند. کسبوکارهای آنلاین که ۸۸ روز تعطیل بودند، دوباره شروع کردند، و شاید سادهترین و در عین حال عمیقترین تغییر: خانوادهها میتوانند دوباره با عزیزانشان آنسوی مرزها تماس بگیرند.
جمعبندی: یک اتصال، یک خاطره، یک مسیر ادامهدار
۸۸ روز خاموشی اینترنت ایران به پایان رسیده و اینترنت پرو هم با آن رفته است. وبسایتها یکییکی باز میگردند و ترافیک دادهها به دهها ترابیت رسیده.
اما این پایان کار نیست؛ ما در میهن مگ، روایتگر بیطرف دادهها هستیم و دادهها داستان متفاوتی را روایت میکنند. آمارهای رسمی و غیررسمی از خسارتهای میلیارد دلاری به اقتصاد دیجیتال، تعطیلی هزاران کسبوکار آنلاین، افت شدید بهرهوری در بخش آموزش و پژوهش، و تبعات اجتماعی گستردهای حکایت دارند که جبران آنها مدت ها زمان خواهد برد. این اعداد و ارقام، فارغ از هرگونه جهتگیری، ثابت میکنند که قطعی اینترنت ایران نه یک مسئله فنی ساده، که فاجعهای در ابعاد ملی برای نبض اقتصادی، آموزشی و ارتباطی جامعه بوده است. ما مسیر اینترنت ایران را همچنان با تکیه بر دادهها رصد میکنیم، چون میدانیم که اینترنت در جهان امروز، دیگر نه یک ابزار، که شاهرگ حیاتی یک ملت است.
